Na przełomie września i października 2025 z okazji Międzynarodowego Dnia Tłumacza odbyły się w warszawskich szkołach warsztaty pod hasłem „Tytuł lekcji: tłumacz!”. Oprócz cyklu spotkań z uczniami STL przy wsparciu licznych podmiotów partnerskich oraz Komisji Europejskiej zorganizowało także cały szereg innych wydarzeń z udziałem tłumaczy i tłumaczek oraz osób związanych ze środowiskiem branży wydawniczej. Uczestników tych wszystkich wydarzeń przedstawialiśmy szerzej w zapowiedzi obchodów MDT. Dziś natomiast zapraszamy do zapoznania się z relacją z tych spotkań.
„Tytuł lekcji: tłumacz!”
18 września w XV LO im. Narcyzy Żmichowskiej odbyło się spotkanie z tłumaczką z języka szwedzkiego, Justyną Czechowską. Punktem wyjścia do rozważań nad specyfiką zawodu tłumacza literackiego było stwierdzenie, że „przez język dociera się do literatury, a przez literaturę do języka”. Uczniowie próbowali sprawdzić to w praktyce, tłumacząc pierwszy akapit z Jądra Ciemności Josepha Conrada, a następnie porównywali swoje szkice z istniejącymi już przekładami.
22 września w warszawskim II SLO warsztaty przeprowadzał Łukasz Witczak. Uczniowie wspólnie oceniali, czy dana metafora przekładu im odpowiada: od neutralnych, takich jak „Przekład jest jak obraz żywej natury”, po kontrowersyjne: „Przekład jest jak kobieta – albo piękna, albo wierna”. Uczestnicy z zaangażowaniem prowadzili dyskusję o tym, czym właściwie jest przekład i co czyni go dobrym.
23 września z uczniami I LO im. Bolesława Limanowskiego spotkał się Piotr Szymczak. Na prośbę uczestniczących spotkanie odbyło się w języku angielskim, a tytuł prezentacji brzmiał „Translation Day Special”. Na początku pojawiło się pytanie o twórcę stylu przekładu – czy jest nim autor oryginału, czy może autor przekładu? Uczniowie wspólnie zastanawiali się nad odpowiedzią, a przyczynkiem do dyskusji było stwierdzenie, że „jeden autor daje historię, a drugi dokłada melodię”.
24 września tłumaczka Nina Dzierżawska przeprowadziła zajęcia w warszawskiej Szkole Podstawowej Przymierza Rodzin. Tematem spotkania były praktyczne aspekty pracy translatorskiej. Uczniowie wspólnie zagłębili się w przekład dłuższych fragmentów tekstu, pochodzących z książki, którą tłumaczyła prowadząca warsztaty, All the good things Clare Fisher (Wszystkie dobre rzeczy).
25 września w Liceum Ogólnokształcącym im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego odbyły się warsztaty z Katarzyną Bażyńską-Chojnacką. Tematyka warsztatów skupiała się na problematyce tłumaczenia treści humorystycznych oraz ogólnej specyfice pracy tłumacza literackiego.
3 października w CXIX liceum im. Jacka Kuronia warsztaty translatorskie przeprowadził Adam Lipszyc. Tłumacz poruszył temat współczesnego tłumaczenia maszynowego. Właściwie, jak stwierdził prowadzący, tłumacze literaccy powinni cieszyć się z tłumaczących maszyn, ponieważ pokazały one, jak bardzo potrzebne jest ludzkie spojrzenie przy tej pracy. Maszyna nie wychwyci ludzkich emocji, nie umieści w tekście tego, co nieuchwytne, artystyczne, nie potrafi przełożyć poezji ani ukrytej aluzji. Adam Lipszyc przeprowadził też warsztaty w XXXV LO im. Bolesława Prusa, które odbyły się 29 września.
Lekcje o przekładzie poprowadzili także Jakub Jedliński, tłumacz z języka francuskiego i angielskiego, który 6 października spotkał się z uczniami XV LO im. Narcyzy Żmichowskiej, a 9 października z uczniami LO im. Zuzanny Ginczanki, Ewa Nicewicz, tłumaczka z włoskiego, która o przekładzie opowiadała 7 października uczniom XXXVII LO im. Jarosława Dąbrowskiego, oraz Daniel Warmuz, tłumacz z węgierskiego, który również 7 października spotkał się z młodzieżą z IX LO im. Klementyny Hoffmanowej.
Obchody Międzynarodowego Dnia Tłumacza na PROMie Kultury oraz wydarzenia towarzyszące
W tym roku repertuar eventów obejmowały spotkania autorskie, tłumaczenie w praktyce, warsztaty oraz nawet czytanie performatywne.
27 września w PROMie Kultury Saska Kępa odbyły się aż trzy wydarzenia:
Ryszard Turczyn przeprowadził warsztaty przekładowe z języka niemieckiego. Podzielił się z uczestnikami swoim doświadczeniem translatorskim, pokazując liczne przykłady sytuacji, w których trudno było znaleźć dokładne ekwiwalenty z języka obcego i wyjaśniając, że czasem zwyczajnie brakuje słów, co oczywiście nie zwalnia tłumaczy z dogłębnego „przeczesywania” języka docelowego w poszukiwaniu jak najwierniejszych i naturalnych odpowiedników.
W tym samym czasie odbyły się również warsztaty tłumaczeniowe z języka portugalskiego, prowadzone przez Tamarę Sobolską. Tłumaczka rozpoczęła spotkanie od wyjaśnienia dwóch strategii tłumaczenia: udomowienia oraz egzotyzacji. Prowadząca podzieliła się także jednym ze swoich sposobów pracy – często czyta przełożone teksty na głos, by poczuć melodię języka, a potem oddać ją w przekładzie (nawet w prozie). Usłyszenie jakiejś frazy pozwala też przetestować jej naturalność, ułożenie w tekście.
Po zakończeniu warsztatów rozpoczął się „Pojedynek na przekłady”, w którym zmierzyli się tłumacze z języka włoskiego: Ewa Nicewicz oraz Mateusz Kłodecki. W rolę rozjemczyni wcieliła się Natalia Mętrak-Ruda, również italianistka. Tłumacze podjęli się przekładu fragmentu opowiadania Gilberta Severiniego z tomu A cosa servono gli amori infelici (Czemu służą nieszczęśliwe miłości lub Po co nam nieszczęśliwe miłości). Przekłady czytał dla publiczności aktor Szymon Mysłakowski.
Ostatnim wydarzeniem było czytanie performatywne na podstawie powieści Blanki Konopki Jak być (nie)kochaną. Opowieść o Irenie Tuwim w reżyserii Ewy Makomaskiej. W rolę tytułową wcieliła się Anna Cieślak, a u jej boku wystąpili Ewa Makomaska, Dominik Łoś oraz Krystian Modzelewski.
29 września – jako kolejne wydarzenie z cyklu „Przekłady współczesności” – odbyło się spotkanie poprowadzone przez Mateusza Adamczyka, którego gośćmi byli tłumacze Aleksandra Żak oraz Łukasz Witczak. Tematem rozmowy były gabinety psychoterapeutyczne zamknięte w słowie literatury na podstawie przekładu Aleksandry Żak Co nam zostawił Morgan Dick i przekładu Łukasza Witczaka Case Study Graeme’a Macrae’a Burneta – powieści psychologicznych. Zapis dźwiękowy tej rozmowy: tutaj.
30 września zorganizowano wydarzenie w Centrum Multimedialnym Europa Experience, w ramach którego spotkano się także z laureatami konkursu Cena Susanne Roth. Gościnią spotkania była Agata Wróbel, która otrzymała nagrodę Cenę Susanne Roth w 2016 roku za swój debiutancki przekład książki W ciemność Anny Bolavy, która również uczestniczyła w spotkaniu. Rozmowę moderowali Petr Viček oraz Edyta Bojanowska.
Również 30 września w księgarni PIW Jakub Korhnauser przeprowadził wywiad z Joanną Kornaś-Warwas na temat jej przekładu Dzieł Zebranych rumuńskiego autora międzywojennego Maxa Blechera. Spotkanie miało na celu przybliżenie sylwetki mało znanej postaci autora. Twórczość Blechera wpisuje się w dyskurs maladyczny, ale można się tam doszukać także fascynacji awangardą, oniryzmem i surrealizmem.
1 października we „Wrzeniu Świata” odbyło się spotkanie autorskie czeskiej autorki Klary Vlasákovej wokół jej książki Wyrwy – dystopijnej powieści współczesnej w przekładzie Anny Radwan-Żbikowskiej, również uczestniczącej w tej rozmowie. Wywiad prowadził Mariusz Szczygieł.
2 października w żoliborskiej Najlepszej Księgarni odbyło się spotkanie z Janem Marią Kłoczowskim poświęcone przełożonemu przez niego zbiorowi esejów Albert Camus. Świadek wolności. Rozmowę z tłumaczem poprowadziła Dorota Konowracka-Sawa. Rozmowa rozpoczęta wprowadzeniem w biografię tłumacza koncentrowała się głównie na autorze Dżumy i jego poglądach na rolę człowieka w społeczeństwie, wolność i demokrację.
3 października w księgarni wydawnictwa Czarnego miało miejsce spotkanie wokół książki Irlandzka dziewczyna Edny O’Brien. Rozmowę z autorką przekładu Martyną Tomczak poprowadziła Dorota Konowrocka-Sawa. Zapis wideo całego wydarzenia można obejrzeć tutaj.
4 października Agata Teperek przeprowadziła warsztaty dla dzieci w Księgarni Dwie Siostry. Opowiedziała o kulisach swojej pracy nad przekładem Ebby i gawrona oraz o wyzwaniach translatorskich, z jakimi czasem się zmaga. Po szybkiej lekcji języka szwedzkiego uczestnicy odśpiewali wspólnie piosenkę tradycyjnie wykonywaną podczas święta przesilenia letniego. Na koniec i dzieci i dorośli podjęli się plastycznego wyzwania – złożenia modelu tytułowego gawrona.
7 października odbyła się rozmowa z Danielem Warmuzem, tłumaczem węgierskiej książki Solea Minor Evelin Márton. Spotkanie moderowała Karolina Wilamowska. Jednym z centralnych tematów rozmowy były duże różnice pomiędzy językiem węgierskim i polskim, ich melodyka, ekspresja i struktura zdań.
Wydarzenia Międzynarodowego Dnia Tłumacza 2025 zorganizowane zostały przez EUNIC Warszawa – Stowarzyszenie Instytutów Kultury Państw Unii Europejskiej i Stowarzyszenie Tłumaczy Literatury oraz Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce i Biuro Parlamentu Europejskiego w Polsce.
Partnerzy: Austriackie Forum Kultury, Czeskie Centrum Warszawa, Instytut Francuski w Polsce, Goethe-Institut, Ambasada Irlandii w Warszawie, Litewski Instytut Kultury, Instytut Camões w Warszawie, Rumuński Instytut Kultury w Warszawie, Ambasada Szwecji w Warszawie, Węgierski Instytut Kultury w Warszawie, Włoski Instytut Kultury w Warszawie oraz PROM Kultury Saska Kępa, Nowa Księgarnia, księgarnia Wrzenie Świata, Najlepsza Księgarnia, Księgarnia im. K.K. Baczyńskiego, Księgarnia Czarnego, księgarnia PIW, księgarnia Dwie Siostry.
Dziękujemy za to, że byliście z nami! Było pięknie.
Fot.: Adam Burakowski, Adrianna Bartoszek, Alicja Taperek, Księgarnia Czarnego, Najlepsza Księgarnia.
Opracowanie relacji: Alicja Taperek i Adrianna Bartoszek.