Warszawa, 28.05.2025

Szanowna Pani
Hanna Wróblewska
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
ul. Krakowskie Przedmieście 15
00-071 Warszawa

Szanowna Pani Ministro,

w imieniu Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury pragnę wyrazić poparcie dla skierowanego do konsultacji publicznych projektu ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny (UD212). Z uznaniem stwierdzamy, że wychodzi on naprzeciw potrzebom naszego środowiska i postulatom zgłaszanym od lat w toku prac nad kolejnymi wersjami ustawy. Systemowe zabezpieczenie socjalne twórców i twórczyń na zasadach dostosowanych do specyfiki ich pracy to milowy krok w realizacji misji państwa, jaką jest troska o kulturę, stwarzanie warunków do jej upowszechniania i równego dostępu do niej. Projekt ustawy stwarza możliwość trwałego włączenia artystów i artystek do systemu ubezpieczeń społecznych po raz pierwszy w wolnej Polsce. Wobec postępującej prekaryzacji zawodów artystycznych i stałego odpływu osób je wykonujących ustawa otwiera szansę na stabilizację ich sytuacji życiowej, co w efekcie wielu z nich pozwoli pozostać w zawodzie i nieprzerwanie wzbogacać kulturę narodową.

Za szczególnie istotne i cenne z perspektywy naszej grupy zawodowej uważamy następujące zapisy, które znalazły się w projekcie ustawy:

• przyznawanie statusu artysty zawodowego na podstawie obiektywnych i mierzalnych kryteriów (udokumentowany dorobek artystyczny, istotny udział działalności artystycznej w aktywności zawodowej, stałe uzyskiwanie dochodów w związku z wykonywaniem zawodu artystycznego), bez jakichkolwiek odniesień do kryteriów uznaniowych takich jak jakość czy istotność twórczości danej osoby (art. 17),
• oparcie decyzji o przyznaniu statusu artysty zawodowego na opinii Komisji Opiniującej, złożonej w większości z osób wskazanych przez organizacje zrzeszające osoby wykonujące zawody artystyczne, co gwarantuje społeczną partycypację w weryfikacji dorobku osób ubiegających się o status artysty zawodowego oraz ekspercki charakter tych decyzji (art. 11),
• przyznanie dopłaty do składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne dla osób, których średni roczny dochód nie przekracza 125% dwunastokrotności miesięcznego minimalnego wynagrodzenia za pracę pracowników, co umożliwia zabezpieczenie socjalne twórców i twórczyń w gorszej sytuacji finansowej (art. 31),
• wyliczanie rocznego dochodu, o którym mowa powyżej, na podstawie średniej z trzech lat kalendarzowych, co uwzględnia nieregularność zarobków osób wykonujących zawody artystyczne nie tylko z miesiąca na miesiąc, ale również z roku na rok (art. 31),
• wpisanie omawianego systemu w ogólne ramy systemu ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, tak aby był on “automatyczny, bezgotówkowy i nie angażujący artystów”, a dopłata była “ewidencjonowana na koncie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i przelewana automatycznie, bez konieczności działania na tym etapie ze strony artysty” (Uzasadnienie projektu, s. 3), tak aby zapewnić maksymalną efektywność systemu przy jednoczesnym minimalnym obciążeniu formalnościami samych ubezpieczonych,
• uznanie również statusu artysty zawodowego bez prawa do dopłaty za tytuł do objęcia ubezpieczeniami społecznymi i ubezpieczeniem zdrowotnym z koniecznością samodzielnego odprowadzenia składek, tak aby także twórcy i twórczynie, których średni roczny dochód przekracza próg 125% dwunastokrotności miesięcznego minimalnego wynagrodzenia za pracę pracowników, a więc są oni zdolni do opłacania składek z własnych środków, nie pozostawali poza systemem ubezpieczeń lub nie byli zmuszeni do szukania alternatywnych rozwiązań niedostosowanych do specyfiki ich pracy zawodowej (art. 41–44).

Zarazem jednak dostrzegamy, że projektowana ustawa nie rozwiązuje wszystkich problemów przedstawicieli i przedstawicielek środowisk artystycznych z zakresu zabezpieczenia socjalnego. Ze swej natury adresowana jest ona przede wszystkim do osób młodszych, które dzięki wejściu do systemu na zasadach określonych w tych przepisach zyskają szansę na wypracowanie przez najbliższe dziesięciolecia okresów składkowych uprawniających do uzyskania emerytury. W znacznej mierze niezabezpieczona pozostaje jednak sytuacja osób, które z racji wieku nie będą miały na to matematycznej szansy. Co prawda projektowana ustawa umożliwia artystom zawodowym dobrowolne opłacenie składek za wybrane miesiące, w których nie podlegali ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu w latach 2021–2025 (art. 41 pkt 15), co przyjmujemy z uznaniem, nie zmienia to jednak sytuacji ogółu osób, które nie mają już szans na uzbieranie okresów składkowych lub też nie stać ich na jednorazowe opłacenie składek na kilka lat wstecz. Bierzemy za dobrą monetę zapewnienia przedstawicieli Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego składane podczas spotkań prekonsultacyjnych w czerwcu 2024 r., że rząd jest świadom tego problemu, dotyczącego nie tylko ludzi kultury, ale tysięcy przedstawicieli różnych zawodów, którzy nie mieli dotąd szans na odkładanie składek na emeryturę, i że wraz z Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje całościowe rozwiązania, które pozwolą zabezpieczyć sytuację tych osób. Pozytywnie opiniując rozwiązania wprowadzane projektowaną ustawą, jednocześnie wyrażamy nadzieję na niezwłoczne podjęcie prac w tym zakresie.

W imieniu Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury i całego naszego środowiska zawodowego deklaruję nieustającą gotowość wspierania dalszych prac nad omawianą ustawą na każdym etapie.

Z wyrazami szacunku

Rafał Lisowski

Prezes Zarządu
Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury