Departament Prawa Autorskiego i Filmu
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Krakowskie Przedmieście 15
00-071 Warszawa

Szanowni Państwo,

przesyłamy odpowiedzi Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury na pytania z kwestionariusza na temat sztucznej inteligencji przed 8. Forum Prawa Autorskiego.

TEZA NR 1: Obecna regulacja w zakresie prawa autorskiego i praw pokrewnych w kontekście sztucznej inteleigencji jest niewystarczająca

1. Czy znane są Państwu badania, analizy lub orzecznictwo odnoszące się do zagadnień wspólnych dla prawa autorskiego i sztucznej inteligencji? Czy mogą Państwo podzielić się tymi opracowaniami?

Zagadnienie jest aktualnie przedmiotem szeroko zakrojonej dyskusji naukowej wśród prawników w kraju i na świecie. Dostępnych źródeł i opracowań jest wiele, więc trudno je tu wymienić, warto jednak zwrócić uwagę m.in. na najnowsze badanie “Copyright & Training of Generative AI – Technological and Legal Foundations”, którego prezentacja miała miejsce 5 września br. w Parlamencie Europejskim:

https://urheber.info/diskurs/ai-training-is-copyright-infringement

Profesorowie Tim W. Dornis i Sebastian Stober – prawnik i informatyk – wykazują w swojej pracy, że trenowanie modeli generatywnej AI nie jest objęte przepisami o eksploracji tekstów i danych (TDM) i stanowi naruszenie praw autorskich na szeroką skalę.

2. Czy w Państwa ocenie po wprowadzeniu do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przepisów odnoszących się do eksploracji tekstów i danych (TDM), a także wejściu w życie Rozporządzenia o Sztucznej Inteligencji (AI Act) pozostają jakieś zagadnienia związane z relacją prawa autorskiego i sztucznej inteligencji, które wymagają wprowadzenia nowych rozwiązań legislacyjnych na poziomie krajowym lub unijnym?

Należy podkreślić, że wątpliwości co do tego, czy trenowanie AI jest objęte przez TDM, stale rosną (p. pkt 1), a więc kwestia wymaga dalszej szczegółowej regulacji. Co więcej, aktualne przepisy o TDM nie regulują wynagrodzenia dla twórców za eksplorację ich utworów do celów komercyjnych. Modele generatywnej AI zbudowane są w całości na ludzkiej twórczości, z której korzystają bezumownie, czerpiąc z niej zyski i nie rekompensując tego w żaden sposób twórcom. Musi to być uregulowane. Ponadto w przyjętych aktualnie przepisach o TDM rażący jest brak zastrzeżenia, że dopuszcza się wyłącznie eksploracje tekstów i danych pozyskanych z legalnych źródeł. Ten brak również należy pilnie uzupełnić.

Z kolei AI Act tylko w niewielkim stopniu dotyczy praw autorskich. Zawiera wymóg, aby dostarczyciele systemów AI informowali o tym, jakie dane wejściowe zostały wykorzystane do trenowania AI, brakuje jednak szczegółowych zapisów o tym, jak szczegółowe muszą być te informacje ani w jaki sposób przedstawiane. Twórcy muszą mieć praktyczną, realną możliwość sprawdzania, czy ich utwory zostały wykorzystane do trenowania danego modelu AI, ponieważ tylko to zapewni im możliwości ochrony swoich praw. 

3. Nawet jeśli unijne ramy prawne zapewniają pewność prawną co do zasad dotyczących szkolenia AI, czy według Państwa nadal istnieją pytania lub wątpliwości związane z wykorzystaniem treści chronionych prawem autorskim w szkoleniu modeli AI?

Unijne ramy prawne aktualnie nie zapewniają pewności prawnej co do zasad dotyczących szkolenia AI (p. pkt 1 i 2). Wyrazem wątpliwości związanych z wykorzystaniem treści chronionych w szkoleniu modeli AI są odpowiedzi na poszczególne pytania niniejszego kwestionariusza.

4. Czy w Państwach ocenie dla zapewnienia pewności obrotu potrzebne jest zunifikowanie na poziomie krajowym lub unijnym technologicznego sposobu w jakie podmioty uprawnione zgłaszają zastrzeżenie i w ten sposób wyłączają możliwość eksploracji ich utworów (dot. to wyłączenia z dozwolonego użytku w zakresie TDM)?

Tak, tylko system zunifikowany na poziomie unijnym może zapewnić skuteczną ochronę praw twórców w tym zakresie na terenie UE.

TEZA NR 2: Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych powinna przyznawać ochronę wytworom sztucznej inteligencji

5. Czy w Państwa ocenie potrzebne jest wprowadzenie na poziomie krajowym lub unijnym przepisów przyznających ochronę wytworom sztucznej inteligencji? Jaka powinna być w Państwa ocenie forma tej ochrony: prawo autorskie; prawo pokrewne; prawo sui generis czy inne?

Nie. Nie ma żadnych przesłanek za tym, aby wytwory AI były chronione prawnie. Rolą prawa autorskiego jest ochrona kreatywności człowieka. Utwory, których bazą był wytwór AI, mogą uzyskać ochronę wyłącznie pod warunkiem, że osoba, która następnie przetworzyła dany wytwór, jest w stanie wykazać ponad wszelką wątpliwość swój wkład twórczy.

6. Co w Państwa ocenie może przemawiać za przyznaniem wytworom sztucznej inteligencji ochrony wynikającej z prawa autorskiego lub prawa pokrewnego? 

Nic (p. pkt 5). 

7. Czy zapewnienie ochrony prawnej wytworom sztucznej inteligencji może Państwa zdaniem zniechęcać ludzi do podejmowania działalności twórczej?

Przypuszczalnie tak, aczkolwiek sedno sprzeciwu wobec przyznania ochrony prawnej wytworom AI leży gdzie indziej. Z perspektywy naszej grupy zawodowej – którą można jednak zaadaptować do innych typów twórczości – możemy przytoczyć oświadczenie Europejskiej Rady Stowarzyszeń Tłumaczy Literatury (CEATL): “Tłumacze literatury przekładają teksty zakorzenione w swoim kontekście kulturowym, społecznym i historycznym i tłumaczą je dla czytelników, którzy również funkcjonują w pewnym kontekście. Przekład wymaga zatem zrozumienia tych kontekstów i umiejętności twórczego pisania. Żadna maszyna nie jest w stanie tego zrobić bez istotnej ludzkiej ingerencji. Twórczość czyni nas ludźmi. Wątpić jest rzeczą ludzką. Maszynom wątpliwości są obce. Systemy sztucznej inteligencji oferują rozwiązania „funkcjonalne”, których uzasadnienia nie sposób prześledzić czy zakwestionować. Ludzie powinni mieć prawo do twórczego wysiłku oraz do sprawiedliwego wynagrodzenia, jeśli trudnią się

tym zawodowo. Mają też prawo do rozwoju intelektualnego i duchowego, sięgając po efekty czyjejś twórczości” (https://www.ceatl.eu/wp-content/uploads/2023/12/CEATL-AI-statement-Polish.pdf).

8. Biorąc pod uwagę przepisy dotyczące etykietowania i znakowania wodnego w AI Act, czy uważają Państwo, że należy rozważyć dodatkowe obowiązki dla użytkowników (takich jak twórcy korzystający z generatywnej sztucznej inteligencji) w zakresie etykietowania innych rodzajów treści generowanych przez AI i jakie byłoby tego uzasadnienie?

Treści generowane przez AI lub powstałe w znacznej części na bazie wytworów AI powinny być stosownie oznaczane. Uzasadnieniem jest prawo odbiorców do wiedzy, czy mają do czynienia z owocem pracy człowieka (w przeciwnym razie mogą być w tym zakresie wprowadzani w błąd), a także zapewnienie transparentności i umożliwienie twórcom ewentualnego dochodzenia swoich praw. Ponadto niemożliwa jest skuteczna regulacja niewidocznego zjawiska – tę umożliwi tylko stała wiedza o tym, które treści w obrocie są generowane przez AI.

9. Czy rozważając takie potencjalne obowiązki, Państwa zdaniem konieczne jest rozróżnienie między różnymi rodzajami utworów (np. audio, wizualnymi, audiowizualnymi lub tekstowymi) z perspektywy znakowania wodnego/etykietowania?

Jest rzeczą oczywistą, że różne rodzaje utworów wymagają innego znakowania w zależności od specyfiki medium (znaki wodne, komunikaty tekstowe). Nie zmienia to jednak zasadniczej konieczności znakowania wszystkich takich treści.

TEZA NR 3: Pojawienie się sztucznej inteligencji wymusza konieczność zmiany modeli wynagrodzenia

10. Czy Państwa ocenie zasadne jest wprowadzenie szczególnego mechanizmu wynagradzania w kontekście korzystania z utworów na potrzeby sztucznej inteligencji, np. czy zasadne jest wprowadzenie obowiązkowego pośrednictwa organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi?

Ponieważ aktualnie nie istnieje żaden taki mechanizm, jego stworzenie jest niezbędne w celu zapewnienia twórcom niezbędnej rekompensaty. Skuteczność takiego mechanizmu zapewni obowiązkowe pośrednictwo organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Należy przy tym ustalić, czy działające obecnie OZZ już teraz mają niezbędne kompetencje do zarządzania tymi prawami, czy też jest to całkiem nowa dziedzina, wymagająca oddzielnych zezwoleń.

11. Czy zasadne jest zapewnienie wynagrodzenia za korzystanie z wytworów sztucznej inteligencji oraz jaki mechanizm wynagrodzenia będzie w Państwa ocenie najbardziej odpowiedni dla zapewnienia skutecznego egzekwowania tego wynagrodzenia? Czy zasadne jest w tym przypadku wprowadzenie obowiązkowego pośrednictwa organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi?

Zasadność zapewnienia wynagrodzenia i pośrednictwa OZZ została omówiona powyżej (p. pkt 10). Ustalenie odpowiedniego mechanizmu wynagrodzenia wymaga natomiast szczegółowych ustaleń. Czekamy na propozycje Ministerstwa w tym zakresie. 

12. Czy w Państwa ocenie wprowadzenie szczególnego mechanizmu wynagrodzenia za korzystania z utworów na potrzeby sztucznej inteligencji bądź wynagrodzenia za korzystanie z wytworów sztucznej inteligencji powinno odnosić się do konkretnego sektora rynku?

Należy wziąć pod uwagę, że poszczególne branże kreatywne mogą mieć inne uwarunkowania, ponieważ wykorzystanie AI ma w nich inną specyfikę. W ustaleniach należy przewidzieć ewentualne różnice, a także elementy wspólne dla wszystkich twórców dysponujących prawami autorskimi.

13. Czy w Państwa ocenie zasadne jest wprowadzenie szczegółowych regulacji, które miałyby zmniejszyć obciążenia finansowe, związane z wykorzystaniem utworów na potrzeby sztucznej inteligencji, w odniesieniu do unijnych start-upów dostarczających usługi AI, dla zapewnienia im dostępu do dużej liczby wartościowych danych na potrzeby trenowania sztucznej inteligencji?

Nie. Twórcy, których dzieła stanowią bazę dla systemów AI i bez których nie mogłyby one funkcjonować, muszą otrzymywać odpowiednie wynagrodzenie z tego tytułu, niezależnie od pochodzenia firm czerpiących zyski z eksploatacji ich twórczości. Rozwój unijnych start-upów absolutnie nie może być kredytowany przez unijnych twórców i odbywać się ich kosztem. 

14. Na jakie inne niż wyżej wskazane zagadnienia związane z prawem do wynagrodzenia w odniesieniu do sztucznej inteligencji zwracają Państwo uwagę?

Przy opracowywaniu mechanizmu wynagrodzenia należy wziąć pod uwagę zasadnicze różnice w stosunku do dotychczasowych tytułów do wynagrodzenia za eksploatacji (jak np. za kopiowanie czy emisję). Należy zbadać i ustalić, ile razy i w jakich okolicznościach w toku użycia AI dochodzi do eksploatacji utworu chronionego prawem autorskim, a zatem – co powinno stanowić podstawę do wynagrodzenia.

TEZA NR 4: Pojawienie się sztucznej inteligencji wymusza konieczność wprowadzenia specjalnego reżimu odpowiedzialności

15. Czy w Państwa ocenie istnieje uzasadniona potrzeba wprowadzenia specjalnego reżimu odpowiedzialności w związku z naruszeniami praw autorskich związanymi z generatywną sztuczną inteligencją, czy też istniejące ogólne zasady dotyczące naruszeń praw autorskich i pokrewnych są wystarczające? Jeżeli tak, to czy według Państwa ten reżim powinien być wprowadzony w odniesieniu do naruszeń związanych z danymi wejściowymi czy wyjściowymi?

Aktualnie obowiązujące rozwiązania prawne pozwalają na ściganie naruszeń praw autorskich, więc nie są potrzebne nowe narzędzia prawne i specjalny reżim odpowiedzialności. Wyzwanie ma natomiast charakter techniczny, tj. wiąże się z rozpoznawaniem naruszeń. Rozpoznawanie naruszeń związanych z danymi wyjściowymi jest praktycznie niemożliwe przy aktualnym stanie technologii rozpoznającej źródła użyte do wygenerowania danego wytworu AI. Należy zatem skupić się przede wszystkim na ściganiu naruszeń na wejściu – z tego względu niezbędna jest transparentność źródeł użytych do trenowania AI wraz z karami za niedopełnienie tego wymogu (p. pkt 2).